Rregullat, në kontekstin organizativ, konsiderohen udhëzues të pakontestueshëm. Por për të menaxhuar situatat e paparashikueshme në punë, shpeshherë bëhet e nevojshme një qasje më elastike, si ajo e etikës rrethanore. Etika rrethanore (situational ethics) funksionon si një kundërpeshë ndaj formalizmit pothuaj dogmatik të rregulloreve, duke evidentuar kufizimin e tyre kryesor: që asnjë grup udhëzimesh, sado i hollësishëm qoftë, nuk arrin të kapë gjithë kompleksitetin dhe nuancat kuptimore të situatave konkrete. Ky kufizim nuk buron nga paaftësia e atyre që i zbatojnë rregullat, por është karakteristikë e brendshme e vetë normës së shkruar. Dhe, kur rregullat trajtohen si qëllim në vetvete dhe jo si mjet, qëllon që vendimet mund të jenë formalisht të sakta, por thelbësisht të padrejta. Për të shmangur këtë, etika rrethanore përpiqet të vendosë gjykimin moral në qendër të vendimmarrjes, jo për ta dobësuar sistemin rregullator, por për ta bërë atë më të arsyeshëm, më njerëzor dhe, paradoksalisht, më efektiv, sepse përmes optikës së etikës rrethanore, rregulloret nuk braktisen, por lexohen përmes realitetit dhe jo anasjelltas.

Etika rrethanore ravijëzon idenë se një veprim duhet të gjykohet kryesisht nga konteksti i situatës, jo vetëm nga rregullat fikse dhe interpretimi mekanik i tyre, pasi siç e cekëm, çdo situatë është unike dhe parashikimet e shkruara nuk e mbulojnë dot tërësisht rastin unik.

Ndryshe nga etika deontologjike, e cila thekson detyrat dhe normat universale, ose nga konsekuencializmi strikt, etika rrethanore artikulon se vendimmarrja duhet të jetë elastike, të ketë interesin dhe nevojat njerëzore në qendër të vlerësimit moral,  dhe që shqyrtimi i rastit të udhëhiqet nga dashuria dhe dhembshuria për tjetrin.

Nuk bëhet fjalë për dashurinë si ndjenjë romantike, por si parim moral që të çon të zgjedhësh atë veprim që sjell më shumë drejtësi për njeriun konkret që ke përballë. Dashuria, sipas etikës rrethanore, funksionon si parim orientues i gjykimit moral, si pikë e referimi, për t’i dhënë njëmendësisht kuptim vendimit dhe për të dalluar drejtësinë e vërtetë nga korrektësia formale. Dashuria, në këtë kuptim, është aksioma e vetme që nuk lëviz. Rregullat shihen si mjete ndihmëse dhe jo si kufij absolutë, dhe kur një normë pushon së mbrojturi njeriun dhe fillon ta dëmtojë atë, dashuria merr përparësi. Meqenëse rrethanat ndryshojnë, edhe gjykimi moral brenda organizatës duhet të mbetet i vëmendshëm dhe i përgjegjshëm karshi ndryshimit, dhe të orientohet nga kujdesi i arsyetuar për tjetrin, jo nga bindja e verbër ndaj klauzolës.

Në organizata, etika rrethanore krijon një mënyrë më të pjekur dhe më realiste të trajtimit të gjërave. Ajo i lejon strukturat të reagojnë me fleksibilitet ndaj situatave të paparashikuara, që t’i trajtojnë njerëzit si njerëz dhe jo si raste procedurale dhe që të shmangin vendime, të cilat ndonëse të sakta në letër, prodhojnë padrejtësi në praktikë. Nëse organizata adopton së brendshmi dhe në mënyrë të mirëfilltë parimet e etikës rrethanore, nëpërmjet ushtrimit të kontrolluar të diskrecionin etik, kështu ajo forcon besimin mes punonjësve dhe drejtuesve, nxit përgjegjësinë individuale dhe redukton cinizmin që shpesh vjen si padashur nga zbatimi i verbër i rregullave. Në planin afatgjatë, kjo qasje pritet të përmirësojë cilësinë e vendimmarrjes, të forcojë kohezionin organizativ dhe, rrjedhimisht, ta bëjë organizatën më të qëndrueshme, më njerëzore dhe më të besueshme në sytë e atyre që preken prej veprimtarisë së saj.

E aplikuar përnjëmend, etika rrethanore kontribuon në rritjen e besimit ndaj vlerave dhe rregullave të organizatës, duke treguar se rregullat nuk janë thjesht ingranazhe të një makinerie të çeliktë, por udhëzues për një vendimmarrje të drejtë. Kur punonjësit dhe të tjerë bëhen dëshmitarë të vendimeve të cilat nuk merren vetëm sipas referimeve të thata në rregullore, por edhe sipas një gjykimi të matur, që merr parasysh kontekstin dhe ndjeshmërinë e rastit, ata fillojnë të besojnë më shumë tek organizata. Besimi rritet sepse njerëzit e perceptojnë sistemin si më të drejtë dhe sepse punonjësve u vërtetohet se vlerat e deklaruara nuk janë llafe boshe.

Megjithatë ky ideal nuk është i lehtë për t’u zbatuar, madje mund të të çojë në terrene të paqëndrueshme dhe të mbushura me rreziqe të padëshiruara. Etika rrethanore kërkon njohuri të thelluara, integritet të qëndrueshëm moral dhe aftësinë për të dalluar ndikimet që mund të shtrembërojnë gjykimin. Studimet mbi “licensimin moral”(moral licensing), “zbehjen e etikës” (ethical fading), paragjykimet kognitive, etj., tregojnë se njerëzit përgjithësisht janë të prirë t’i përdorin rrethanat si justifikim dhe jo si mjet analitik. Kjo do të thotë se, i lënë në dorën e gjithsecilit, interpretimi sipas etikës rrethanore rrezikon të zëvendësojë gjykimin profesional dhe njëmendësisht moral, me relativizëm etik, relativizëm kulturor a relativizëm moral, dhe në vend të përforcimit të sjelljes etike, në organizatë krijohen kushtet e normalizimit të devijimit prej saj.

Rreziku i relativizmit nuk është abstrakt, ai manifestohet përditëshmërisht. Që nga vendimet për “rastet e veçanta” që bëhen praktikë normale pune, deri te drejtuesit që ndërtojnë një moral krejt privat nën petkun e gjykimit rrethanor, papritur, liria për të vepruar drejt sipas rrethanave shndërrohet në liri për të justifikuar gjërat sipas paragjykimeve, ndërsa mbrojtja e integritetit zëvendësohet nga mbrojtja e interesave, kurse etika e organizatës fillon e topitet me arsyetime të sajuara.

Prandaj etika rrethanore nuk mund të jetë model universal i sjelljes brenda organizatave. Ajo kërkon një nivel maturie morale që nuk është statistikisht i përhapur. Por ajo mund të zbatohet nga individë të caktuar që zotërojnë tre kritere qenësore. Së pari, njohuri të avancuara ligjore dhe organizative, që i mundësojnë individit të kuptojë kufijtë e normës. Gjithashtu, duhet të ketë aftësi të holla analitike, të cilat e shkëpusin vlerësimin nga impulset subjektive dhe e lidhin me provat, ndërsa rastin në tërësinë e tij e lidhin me proporcionalitetin. Dhe e fundit, por jo për nga rëndësia, kërkohet integritet i qëndrueshëm, i palëkundur prej presioneve hierarkike, ekonomike apo personale.

Sipas këtij përvijimi, oficeri i pajtueshmërisë shfaqet ndër figurat më të përshtatshme për të vlerësuar profesionalisht situatat ku rregullorja rezulton e pamjaftueshme ose ku zbatimi shabllon prodhon pasoja të pamerituara. I pajisur me njohuri të thelluara mbi kuadrin normativ, por edhe me një pamje të gjerë mbi aktivitetin e organizatës, ky rol mund të aplikojë parimet e etikës rrethanore në vlerësimin e një rasti të veçantë, pa cenuar integritetin organizativ, për të mundësuar vendimmarrje më të drejtë, më të arsyeshme dhe më njerëzore. Kjo fushë veprimi, në zhargonin studimor e quajtur diskrecion etik, përfaqëson hapësirën ku rregulli i përgjithshëm dhe rasti i veçantë rrinë të ndarë, për t’u bashkuar nga një interpretim i matur, i mbështetur në analizë dhe në integritet profesional. Në këtë sens, diskrecioni etik përfshin marrjen e përgjegjësisë për vendimin, pa u fshehur pas formulimeve formale apo procedurave standarde, dhe ndërgjegjësimin se drejtësia kërkon interpretim përtej aplikimit sipërfaqësor të normës.  Ndryshe nga punëmarrësi i zakonshëm, oficeri i pajtueshmërisë nuk i ndjek principet e etikës rrethanore sipas ndjesisë, paragjykimeve apo interesit, por sipas metodologjisë: mbledh faktet, analizon rrezikun, krahason me praktikat e njohura dhe ndjek standardet më të mira të proporcionalitetit dhe transparencës.

Megjithatë, për ekzekutivët e lartë, nuk mund të thuhet e njëjta gjë. Kërkimet në fushën e psikologjisë, etikës  organizative dhe të menaxhimit, tregojnë se drejtuesit e lartë, ndonëse zotërojnë përvojë, ekspozim strategjik dhe autoritet të gjerë, nuk janë domosdoshmërisht të përshtatshëm për t’u mandatuar me këtë lloj diskrecioni. Niveli i lartë i pushtetit organizativ shoqërohet shpesh me vetëbesim të tepruar, distancim moral dhe nga një tolerancë e lartë ndaj rrezikut. Studimet theksojnë se drejtuesit, sa më lart ngjiten në hierarki, aq më shumë i shohin situatat përmes optikës së maksimizimit të performancës dhe aq më pak sipas proporcionalitetit etik. Kjo nuk i bën ata joetikë, por i bën më pak të ndjeshëm ndaj nuancave që etika rrethanore kërkon. Për më tepër, lidhja e pandashme mes vendimmarrjes së tyre dhe interesave të biznesit shton rrezikun e konfliktit të brendshëm mes asaj çka është e dobishmes dhe asaj çka është e drejtës. Për këto arsye, drejtuesit e lartë nuk janë automatikisht kandidatët më të mirë për të ushtruar diskrecion etik, jo për mungesë aftësie, por sepse pozita e tyre, nga vetë natyra, i shtyn drejt interpretimit të rrethanave në funksion të interesit dhe efektivitetit, duke e shndërruar gjykimin nga një akt vlerësimi moral, në një mjet funksional menaxhimi, dhe për rrjedhojë duke cenuar besueshmërinë e vet si instancë etike.

Ndërsa në nivelin e punonjësit të zakonshëm, etika rrethanore paraqet rreziqe edhe më të komplikuara, të dokumentuara gjerësisht në literaturën e psikologjisë organizative. Punonjësit pa formim të specializuar etik pritet të ndikohen nga dinamikat sociale dhe faktorët psikologjikë: presioni i kolegëve, frika nga ndëshkimi informal, ndikimi i kulturës së ekipit apo dëshira për të kënaqur eprorin. Dhe nëse punonjësi nis të shohë rrethanën si arsyetim për shmangien e rregullit dhe jo si detyrim për të gjykuar me kujdes, në këtë rrethana, zbehja etike bëhet rrezik për t’u konsideruar me kujdes. Për më tepër, mungesa e njohurive juridike dhe e aftësive analitike ta bëjnë të pamundur diferencimin mes një rasti që kërkon interpretim etik dhe një rasti që kërkon thjesht zbatim të normës. Prandaj, në mungesë të kompetencave profesionale dhe një mandati formal, punonjësi i zakonshëm nuk duhet të ngarkohet me barrën e diskrecionit etik, sepse jo vetëm që kështu rrezikon vetën, por potencialisht, të gjithë organizatën.

Kështu, edhe pse etika rrethanore është një ideal i vlefshëm, ajo nuk mund të demokratizohet brenda organizatave. Të gjithë punonjësit mund të trajnohen me respekt, brenda kufijve të nderuar të etikës, por jo kujtdo mund t’i besohet diskrecioni etik. Mes etikës së përgjithshme dhe etikës rrethanore duhet bërë dallim i qartë, që të garantohet integriteti institucional dhe tw shmangen gjasat që keqinterpretimi i rrethanës të kthehet në një mekanizëm për shmangien e përgjegjësisë. Organizata funksionon mbi parimin e barazisë së rregullave, etika rrethanore është përjashtim, dhe përjashtimi, sipas çdo teorie organizative, ka nevojë për autoritet të specializuar.

Si përfundim, çdo organizatë ka nevojë për një lloj ekuilibrimi. Në njërën anë, rregullat që ofrojnë kornizën që mbron nga relativizmi, në anën tjetër, etika rrethanore që siguron fleksibilitetin e domosdoshëm për të shmangur padrejtësinë që lind nga zbatimi i ngurtë i normës. Por si mund të garantohet që kjo liri të mos shndërrohet në relativizëm?

Organizatat e përjetojnë me vështirësi këtë pasiguri. Ato kërkojnë stabilitet, parashikueshmëri dhe standarde të njëjta për të gjithë. Ndërkohë, realiteti i përditshëm i punonjësve, i klientëve dhe i partnerëve prodhon situata që shkojnë përtej kornizës së shkruar. Por tensioni mes etikës rrethanore dhe relativizmit nuk është një problem për t’u zhdukur, sepse nuk është i zhdukshëm por është një realitet për t’u menaxhuar. Ky tension dhe mënyra si menaxhohet, në vetvete, është provë e maturisë morale të organizatës dhe vetëm ajo që arrin ta përballojë këtë tension me mençuri, pa lejuar as zbehje morale dhe as mjegullim të përgjegjësisë, ndërton një kulturë integriteti që është njëkohësisht e qëndrueshme dhe thellësisht njerëzore.

Jetojmë një kohë kur kompanitë përballen me rreziqe gjithnjë e më të ndërlikuara, nga korrupsioni te keqadministrimi, nga konfliktet e interesit te presionet e tregut, ndaj le të mos harrojmë se nuk mjafton të mbështetesh vetëm te politikat. Duhet të mbështetesh te njeriu. Sepse është njeriu ai që dallon nuancat, që kupton substancën përtej formës dhe që di të shquajë se ku mbaron korrektësia formale dhe ku fillon padrejtësia reale.